Skip to Main Content

An Bag-o Nga Ortograpiya Han Winaray

Ginkaaburuyunan dida han binuhat nga harampang “Pagpabaskog han Minat-an nga Pinulongan: A Colloqium on Waray Language,” ha Leyte Normal University, dida han Mayo 16-17, 2011, kaupod an mga tinaglawas nga magturutdo han DepEd R-8 tikang ha Samar, N. Samar, E. Samar, Biliran ug Leyte.

Ginrepaso ngan ginliwat dida han "Review and Enhancement of the Waray Orthography" nga ginpangunahan han DepEd Region 8 kaupod an KATIG Writers Inc. ug mga tinaglawas han kada DepEd Division, dida han Hulyo 12, 2017 didto ha LRMDC, DepEd R.O.8, Government Center, Candahug, Palo, Leyte.


Basi tul-id nga mapatuman an MTBLME ha Sinirangan Bisayas, kinahanglan nga aton lakip nga himangrawan ngan santopon an Kadaan nga Abakadahan ug an Pinahilawig nga Abakadahan.

An Abakadahan nga Kadaan


1. An abakadahan nga kadaan mayda masunod nga maagi:
Aa “a” Bb “ba” Kk “ka” Dd “da” Gg “ga” Hh “ha” Ii “i”
Ll “la” Mm “ma” Nn “na” Ng ng “nga” Pp “pa” Rr “ra” Ss “sa”
Tt “ta” Uu “u” Ww “wa” Yy “ya” ` - (glottal stop)




2. An Abakadahan nga kadaan may tutulo nga tiringgan (3 vowels or V): Aa Ii Uu, ug desi-sais (16) nga mangarabay (consonants or C), nga amo an:
Bb Kk Dd Gg Hh Ll Mm Nn NG ng Pp Rr Ss Tt Ww Yy `- (glottal stop)
An kada letra may katugbang nga usa nga tunog ug linuluwas basi han natural nga kayakan hini ha kada dapit dinhi ha Sinirangan Bisayas.

3. An sinisiring nga “glottal stop” usa nga mangarabay ug parte han abakadahan.

4. An paglaton (syllabic pattern) han tuminungnong nga mga pulong ha Winaray amo an, CV ug CVC.
Pananglitan: balay = CV-CVC.


Gawas han h, tanan nga C hikakagian ha unahan (onset) (CV) o, kataposan (coda) (CVC). Tanan nga V ginagamit para makahimo hin usa kalaton (syllable nucleus) (CV or CVC).

5. An stress, o accent.


6. An kadaan nga abakadahan gagamiton komo batakan nga pananglitanan ha pagtutdo han bata pagluwas, pagbasa, pamati ug pagsurat nga nagamit han tuminungnong nga mga pulong. Para han hinuram o, espesyal nga klase hin mga termino, papahalawigon an abakadahan basi mahilakip an tiringgan Ee Oo ug mangarabay Cc Ff Jj Nñ Qq Vv Xx Zz. Gagamiton ini nga mga hinuram nga mga letra ha mga ngaran hin tawo,lugar,ug scientific/teknikal nga termino ug iba pa.
Pananglitan: Jose, Zarragoza, La Paz, Quinapóndan, sodium chloride ug iba pa
.
An makasaysayan nga kasurat han mga pulong diri na angay liwaton.

An Pinahilawig nga Abakadahan


Dara han pagkahiruhibalag han lain-lain nga mga pinulongan, upod an bag-o nga mando ha aton kalugaringon pinulongan ha edukasyon, diri gud naton malilikayan nga may mga pagbabag-o ha aton lingwahe—nga magreresulta hin kaliwat han kaluwas, pagdukwag han bokabularyo, pagsagol-sagol han mga pulong (code-mixing) ug iba pa.

An pagkasulod han hinuram nga mga termino ha aton pinulongan nagresulta liwat hin pagbabag-o han istruktura han paglaton ha aton yinaknan.
pananglitan: traysikol (may CCVC-CV-CVC nga istruktura hin paglaton) kompara han CV-CVC nga istruktura hin paglaton (balay, pananglitan)


Asya nga kinahanglan gud nga aton pahilawigon an aton abakadahan basi liwat ini nga aton pinulongan dumukwag.

1. An Pinahilawig nga Abakadahan amo an masunod:
Aa “ey” Bb “bi” Cc “si” Dd “di” Ee “i” Ff “ef” Gg “ji” Hh “eych” Ii “ay” Jj “jey” Kk “key”, Ll “el”, Mm “em”, Nn “en”, Ññ “enye” Ng ng “enji” Oo “o” Pp “pi” Qq “kyu” Rr “ar” Ss “es” Tt “ti’ Uu “yu” Vv “vi” Ww “dobol yu” Xx “eks” Yy “way” Zz “zi” `- “glottal stop”


2. Tinatagan hin higayon hini nga Pinahilawig nga Abakadahan an bata nga makahimo ug makasantop han nag-iiba-iba nga kasurat han aton mga pulong diri la an ha aton kalugaringon.
pananglitan: pangadyì/pangadi; inóm, kun upod na an mga hinuram nga tunog/letra (e.g. taksi/taxi, computer/kompyuter)


3. Kundi, an Pinahilawig nga Abakadahan diri na masubay han “one symbol, one sound” nga prinsipyo. An usa nga letra posible na magkamay-ada duha, o damo pa nga tunog.
pananglitan: Catbalogan (“c” = “k”), Cecilia (“c” = “s”); Jose (“j” = “h”), Jenny (“j” = “j”)


Asya nga angay nga unahon anay ha pagtutdo pagbasa an orihinal nga abakadahan nga diri komplikado hin duro. Pinaagi hini, madagmit nga mahihimo han bata pagdebelop han iya abilidad pagbasa ug pagsurat.

Pinaagi han padayon nga paggamit ug pag-eksperimento, naglalaom kita nga matutul-id an ortograpiya han aton yinaknan nga asya an magagamit ha multilingwal nga pag-aram han aton kabataan gamit an kalugaringon pinulongan.

An Paggamit han mga agi o, ug u ha Pinahilawig nga abakadahan
1.An tanan nga mga tuminungnong nga pulong ha Waray nagamit han a, i, u ug o. Waray an e nga agi.

2.Kun an tuminungnong nga pulong ha Waray ha usa nga pahayag (stem/base form) may uusa la nga tiritiringgan nga /y*/, o /u*/ ngan aadi ha kataposan ug waray nasunod nga mangarabay, an letra nga “o” an gagamiton.
Pananglitan: liko, kato, lako, bato, igo, pato, tigo, ito, ato, walo, palo, dako


3.Kun an tanan nga tuminungnong nga pulong ha Waray ha usa nga pahayag may tunog nga /u*/ o, /y*/ magamit han “u” ha syahan ngadto ha ikaduha (o, ikatulo) nga laton ngan gagamiton la an “o” ha kataposan nga laton kun an pulong nagtatapos hin /y*/, o /u*/ nga tiringgan ug sinusundan hin mangarabay.
Pananglitan: sulod, upod, usa, pulong, uyon, gurang, bungbong, buho, kurukuso, bungabong, tunton, guol


Gawas an: oo

4. Pero kun an tuminungnong nga pulong ha Waray ha ha usa nga pahayag (stem/base form) may bisan pira kalaton ug may uusa la nga tunog nga /y*/, o /u*/, o diri ngani uusa la an /y*/, o /u*/ nga tunog ug sinusundan hin mangarabay ha kataposan, gagamiton an “o”.
Pananglitan: abot, kitikot, manok, tipon, tapod, tahod, likod, patod,lawod, gahom, kapot, gaod, haton, naton, aton, amon, balon, tig-ob, amon, naton, gios, labot


Gawas an: kun, agud

5. Kun an tuminungnong nga pulong may mga letra nga nagsusurunod nga /u/, an kataposan nga /u/ ginagamit an letra nga o. Kun an pulong dudugangan hin pangab-it nga –on, an kataposan nga letra nga “o” igsusurat nga “u” antis igdugang an pangab-it nga –on.
Pananglitan:
Kurukuso=kurukusuon
Luto=lutuon
Dugo=duguon
Kuto=kutuon

Ha iba nga mga tuminungnong nga pulong, igdudugang la an mga pangab-it ngan diri na uutruhon an baybay.
Pananglitan:
Baton=batona
Lidong= lidongi



6.An mga hinablosan nga pulong nga nagamit han /o/ nga tiringgan magamit han letra nga “o”. Waray tuminungnong nga pulong ha Waray nga nagtitikang hin letra nga “o.” An hikakagian nga mga pananglitan ha pagpurulongan nira Abuyen (2005), Makabenta ( 2004 ) ug Unruh( 1993) tanan hinuram.
Pananglitan: oras, orakulo, orihinal, obispo, obligado, obligasyon, obra, obrero, okasyon, oktobre,okupado,operasyon, opisina, ospital, etc.


An Pagamit han i ug e ha Pinahilawig nga abakadahan
1.An tanan nga mga tuminunong nga mga pulong ha Waray nga may tiringgan/tunog nga /i/ kinahanglan isurat gamit an i ug diri an e.
Pananglitan: diri, dinhi, kirikisi, iba, iban, ibi, ibid, ikid, ikis, ikis-ikis, ikit-ikit, ikmi, iktay, idlip, id-id, igo, igo-igo, ini, iliw, ipil, ipil-ipil, iwisiti, itik, hini, didi


2.Dara han impluwensya han dayo nga mga pinulongan sugad han Espanyol ug Inenglis ha aton yinaknan, an agi nga “e” angay nga gamiton para han mga pulong nga mga hinablosan nga may tiringgan nga /e/. Angay tigamnan nga kasagaran linuluwas ini nga tiringgan /e/ sugad hiton tiringgan nga /i/. Dida han pagpurulongan nira Abuyen (2005), Makabenta ( 2004 ) ug Unruh ( 1993) an tanan nga pulong nga nagtitikang o, may “e” kadam-an hinuram tikang ha Inenglis ug Katsila. Iginsusuhestyon hini nga ortograpiya nga kopyahon la an tiringgan han huhudmon nga pulong [copy-the-vowel-from-the-source-word, (kitaa liwat an ortograpiya han Bisaya Magazine)].
Pananglitan:
Bandera (Spanish: Bandera) – flag
Aksidente (Spanish: Accidente) – accident
Ahensiya (Spanish: Agencia) – agency
Ahente (Spanish: Agente) – agent



Gawas an mga pulong nga naka-establish hin historical spelling, pananglitan: bintana.


3. An mga scientific ug teknikal nga mga termino angay nga isurat base han orihinal nga kasurat hini ha English, Latin, etc. ug diri na angay nga liwaton kun diri nag-iiba an kahulugan hini nga orihinal agud diri magresulta hin kagupong.


Pananglitan: carbon dioxide, pdf file, Windows,ig-verify, ig-text,washing-i, load-i,ig-computer,pag-check, internet-tan, pakuru-coke-ka, etc.


Ibulag an hinuram nga pulong ngadto han mga tig-dugtong.

Pero, babaybayon hin winaray an hinuram nga pulong kun nag-iba na an buot-sidngon hini tikang han orihinal.

Pananglitan:
ismagol (slippers) vs. smuggled (goods moved illegally into or out of a country)
medya (one-half) vs. media (the collective communication outlets or tools)


4.Ha paggamit han batlang. Gagamiton an batlang (hyphen)
1. Kun gindodoble an ugat nga pulong
Pananglitan: Balik-balik, banog-banog,

2. Kun may pabut-ol (glottal stop)
Pananglitan: Hin-o, tam-is, ul-ol

3.Pero Kun an pabut-ol aada ha butnga han pulong diri na ini bubutangan hin batlang
Pananglitan: Tiil, baa


An paggamit han bahol nga letra/agi, gamay nga letra/agi ug mga kugit


An paggamit han bahol nga letra/agi (capital letters), gamay nga letra/agi (small letter) ug mga kugit (punctuation marks) masunod han nababatasanan nga mga aludayday ha akademiko nga pagsurat.

An mga ngaran han mga kugit Winaray amo an masunod:
1. sisip – apostrophe
2. kugit – diacritical mark
3. tiringgan – vowel
4. abakadahan – alphabet
5. tigaman panpakiana – question mark
6. mangarabay – consonant
7. batlang – dash
8. turuok/kawhit – comma
9. tulbok – period;
10. hil-ot – parenthesis
11. kugit-kugit – quotation mark
12. katingala – exclamation point
13. balaong/tulbok-kawhit – semi-colon
14. laton – syllable
15. kambang – colon
16. gamay nga agi – lower case/ small letter
17. bahol nga agi – capital letter
18. bagis – hyphen
19. diphthong – laton-tiringgan
20. consonant cluster-laton-mangarabay
21. letter- agi
22. pronoun-taligngaran


N.B. Ini nga abakadahan nabug-os nira Voltaire Q. Oyzon, Firie Jill T. Ramos ug Michael Carlo C. Villas pinaagi han tambulig ni Dr. Ricardo Ma. D. Nolasco han Department of Linguistics, UP Diliman, ug an supporta ha Leyte Normal University ha panguna han ira Presidente Dr. Evelyn C. Cruzada.